Làm gì khi nghi ngờ phơi nhiễm HIV? 5 bước cần làm với PEP

Bài viết này hướng dẫn chi tiết các bước cần làm khi bạn nghi ngờ mình đã phơi nhiễm HIV: từ sơ cứu ban đầu, đi khám, xét nghiệm, đến việc nhận thuốc PEP (dự phòng sau phơi nhiễm HIV) và tuân thủ uống thuốc trong 28 ngày. Bạn sẽ biết tìm PEP ở đâu, cần lưu ý gì trong quá trình dùng thuốc và cách theo dõi sau khi hoàn thành điều trị.

Bước 1: Sơ cứu ngay sau khi phơi nhiễm HIV

Khi vừa xảy ra tình huống có nguy cơ (ví dụ kim đâm vào da, máu/dịch bắn vào mắt, quan hệ không bảo vệ vừa xong), việc bình tĩnh và sơ cứu đúng cách rất quan trọng:

• Nếu da bị dính máu/dịch hoặc bị kim đâm: Rửa ngay vùng bị phơi nhiễm dưới vòi nước chảy và xà phòng nhiều lần. Không chà xát mạnh (vì có thể làm tổn thương lan rộng) mà hãy rửa nhẹ nhàng nhưng kỹ lưỡng. Bạn cũng có thể sát trùng vết thương bằng dung dịch sát khuẩn (cồn 70°, betadine…) nếu có sẵn.
• Nếu máu/dịch văng vào mắt, miệng, mũi: Rửa ngay bằng nước sạch hoặc nước muối sinh lý. Với mắt, dùng nước muối 0,9% hoặc nước sạch để tráng rửa liên tục trong vài phút (nếu có bộ rửa mắt thì càng tốt). Với miệng, súc miệng nhiều lần bằng nước sạch hoặc nước muối, không nuốt nước súc miệng. Với mũi, có thể nhỏ nước muối sinh lý và xì nhẹ ra.
• Tuyệt đối không dùng các chất tẩy rửa mạnh hoặc hóa chất chưa được khuyến cáo (như tẩy javel, acid…) lên vùng phơi nhiễm, vì có thể gây tổn thương thêm.

Bước 2: Đến cơ sở y tế càng sớm càng tốt

Sau khi sơ cứu, hãy đến cơ sở y tế gần nhất ngay lập tức. Lý tưởng nhất là trong vòng vài giờ đầu sau phơi nhiễm. Đừng chờ đợi hay do dự – mỗi giờ trôi qua, hiệu quả PEP sẽ giảm dần (như đã nói, tốt nhất là trong 24 giờ đầu).

Đi khám ở đâu? Hãy đến ngay cơ sở y tế gần nhất có thể: bất kỳ bệnh viện hoặc trung tâm y tế nào cũng có thể hỗ trợ ban đầu. Nếu ở thành phố lớn, bạn có thể đến thẳng bệnh viện chuyên khoa truyền nhiễm (như Bệnh viện Bệnh Nhiệt Đới, Bệnh viện Nhiệt Đới Trung ương) nơi có sẵn thuốc PEP. Một số phòng khám tư nhân chuyên về HIV/STI cũng cung cấp dịch vụ PEP. Quan trọng nhất là bạn được thăm khám và dùng thuốc sớm nhất có thể.

Bước 3: Đánh giá nguy cơ và xét nghiệm tại cơ sở y tế

Tại cơ sở y tế, bác sĩ sẽ tiến hành đánh giá nguy cơ phơi nhiễm rất chi tiết. Họ có thể hỏi bạn về:

• Loại tình huống phơi nhiễm (quan hệ tình dục, kim đâm, v.v.).
• Thông tin về nguồn lây (nếu biết): Ví dụ bạn tình có HIV không, hoặc nếu là kim tiêm thì kim đó từ đâu.
• Thời gian xảy ra sự việc (để xem còn trong khung 72 giờ không).

Bác sĩ sẽ dựa trên những yếu tố này để quyết định có chỉ định thuốc dự phòng sau phơi nhiễm HIV hay không. Nếu tình huống của bạn đủ nguy cơ, bước tiếp theo là làm xét nghiệm HIV nhanh:

• Bạn sẽ được test HIV (thường là test combo Ag/Ab hoặc test nhanh kháng thể) ngay tại chỗ. Mục đích là để biết bạn có sẵn HIV từ trước hay không. Nếu kết quả dương tính, điều đó nghĩa là bạn đã nhiễm HIV trước đó rồi và khi đó PEP sẽ không cần thiết (bác sĩ sẽ tư vấn chuyển sang điều trị HIV).
• Nếu kết quả âm tính, bác sĩ sẽ tiếp tục tiến hành cho bạn dùng PEP. Lưu ý: Trong trường hợp chưa có kết quả test ngay (ví dụ phải chờ vài tiếng) nhưng nguy cơ rất cao, bác sĩ có thể cho bạn bắt đầu uống liều PEP đầu tiên ngay, không trì hoãn, để tranh thủ thời gian vàng.

Bước 4: Nhận thuốc PEP và hướng dẫn sử dụng

Sau khi đánh giá và quyết định chỉ định PEP, bác sĩ sẽ kê toa thuốc PEP cho bạn. Phác đồ PEP chuẩn hiện nay gồm 3 loại thuốc kháng HIV phối hợp (phối hợp 3 loại thuốc kháng vi-rút, bác sĩ sẽ chọn loại phù hợp nhất).

Bạn sẽ nhận thuốc đủ cho 28 ngày điều trị. Hãy lắng nghe kỹ hướng dẫn của nhân viên y tế về:

Cách uống thuốc: Uống mấy viên một ngày, vào thời điểm nào (thường là uống mỗi ngày một lần, vào cùng một giờ nhất định).

Có cần ăn uống kiêng cữ gì không: Một số thuốc ARV nên uống sau ăn để giảm kích ứng dạ dày, bác sĩ sẽ dặn dò nếu cần.

Tác dụng phụ có thể gặp: Như đã đề cập ở bài trước, thuốc PEP có thể gây buồn nôn, mệt mỏi… Hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ cách xử trí nếu gặp phải (ví dụ có thể uống thuốc chống nôn trước).

Lịch hẹn tái khám: Thông thường bạn sẽ được hẹn gặp lại sau khoảng 2 tuần để bác sĩ kiểm tra tình hình, hỏi thăm về tác dụng phụ và động viên tuân thủ.

Chi phí PEP: Tại Việt Nam, thuốc PEP không được cấp miễn phí rộng rãi (trừ một số trường hợp phơi nhiễm nghề nghiệp theo chính sách). Giá thuốc PEP cho 28 ngày có thể dao động từ khoảng 800.000 đến 2.000.000 đồng tùy loại thuốc. Hãy chuẩn bị về tài chính; nếu khó khăn, bạn có thể hỏi nhân viên y tế về khả năng được hỗ trợ (một số dự án cộng đồng hoặc bảo hiểm y tế có thể hỗ trợ phần nào chi phí).

Bước 5: Tuân thủ điều trị PEP trong 28 ngày

Bây giờ bạn đã có thuốc trong tay – bước quan trọng tiếp theo là uống thuốc đều đặn đủ 28 ngày:

• Uống đúng giờ mỗi ngày: Cố gắng uống thuốc vào cùng một thời điểm mỗi ngày (ví dụ 8h sáng hoặc 10h tối). Bạn nên đặt báo thức nhắc nhở để không quên.
• Không bỏ liều: Nếu lỡ quên một liều, hãy uống ngay khi nhớ ra (nếu chưa quá 24 giờ). Nếu đã quá 24 giờ, hãy bỏ qua liều đã quên và tiếp tục uống liều kế tiếp đúng giờ – không uống gấp đôi liều để bù. Trong trường hợp quên liều hoặc gặp sự cố, bạn nên thông báo bác sĩ để được tư vấn thêm.
• Không tự ý ngừng thuốc: Dù có gặp tác dụng phụ nhẹ, tuyệt đối không tự ý ngừng thuốc trước 28 ngày (ngừng sớm có thể tạo cơ hội cho virus bùng lên trở lại).
• Trong suốt thời gian dùng PEP, bạn cũng nên tiếp tục các biện pháp an toàn để không tạo thêm nguy cơ mới: luôn dùng bao cao su khi quan hệ, không dùng chung kim tiêm, và cũng không hiến máu trong giai đoạn này.

Bước 6: Tái xét nghiệm và theo dõi sau khi hoàn thành PEP

Sau 28 ngày, bạn uống hết thuốc PEP – bạn đã hoàn thành liệu trình. Tuy nhiên, chưa thể khẳng định chắc chắn ngay lập tức rằng bạn âm tính với HIV. Virus (nếu có) cần thời gian để nhân lên đủ mức độ mới phát hiện được qua xét nghiệm. Vì vậy, bạn sẽ cần tuân thủ lịch xét nghiệm sau PEP:

Sau 4-6 tuần kể từ lúc phơi nhiễm (tức khoảng 2-4 tuần sau khi kết thúc PEP): Đi xét nghiệm HIV lần đầu. Kết quả âm tính ở thời điểm này là một dấu hiệu rất tốt.

Sau 3 tháng kể từ lúc phơi nhiễm: Xét nghiệm HIV lần thứ hai. Nếu kết quả tiếp tục âm tính, bạn có thể gần như yên tâm mình không bị lây HIV. (Trong một số ít trường hợp đặc biệt, bác sĩ có thể khuyên xét nghiệm thêm sau 6 tháng để chắc chắn.)

Sau PEP rồi sao nữa? Nếu kết quả các lần xét nghiệm đều âm tính, bạn có thể thở phào nhẹ nhõm. Tuy nhiên, đừng quên tiếp tục duy trì các hành vi an toàn để tránh phơi nhiễm trong tương lai. Nếu bạn nhận thấy mình thường xuyên rơi vào hoàn cảnh nguy cơ (ví dụ công việc có tiếp xúc với máu, hay quan hệ với bạn tình có HIV nhưng không dùng bao cao su thường xuyên), hãy trao đổi với bác sĩ về việc chuyển sang dùng PrEP (dự phòng trước phơi nhiễm) để bảo vệ chủ động lâu dài.

Cuối cùng, việc bạn bình an sau một lần phơi nhiễm nguy cơ là trải nghiệm quý giá. Hãy chia sẻ hiểu biết của bạn về PEP và các biện pháp dự phòng HIV khác cho người xung quanh (bạn bè, người thân) để mọi người cùng nâng cao nhận thức

Những sai lầm thường gặp khi sử dụng PEP

Mặc dù PEP là biện pháp dự phòng sau phơi nhiễm HIV mạnh mẽ, việc sử dụng không đúng cách có thể làm giảm hiệu quả hoặc thậm chí thất bại. Dưới đây là những sai lầm phổ biến cần tuyệt đối tránh:

• Trì hoãn việc bắt đầu dự phòng sau phơi nhiễm HIV: Đây là sai lầm nghiêm trọng nhất. Nhiều người do dự hoặc chủ quan, không đi lấy thuốc ngay sau khi phơi nhiễm. Như đã nhấn mạnh, PEP phải được bắt đầu càng sớm càng tốt – lý tưởng trong 24 giờ đầu, và không muộn hơn 72 giờ. Mỗi giờ chậm trễ đều làm giảm khả năng ngăn chặn virus. Nếu để quá 72 giờ mới bắt đầu, PEP gần như không còn tác dụng.
• Không tuân thủ đủ phác đồ (bỏ liều, ngừng sớm): Một số người bắt đầu điều trị nhưng sau đó lại quên uống thuốc hàng ngày, hoặc ngừng thuốc khi thấy khỏe mạnh. Đây là sai lầm nguy hiểm: thuốc dự phòng sau phơi nhiễm HIV cần uống đều đặn mỗi ngày trong 28 ngày. Bỏ quên liều hoặc dừng thuốc sớm sẽ khiến nồng độ thuốc không đủ để ức chế virus, làm giảm mạnh hiệu quả bảo vệ. (Nếu lỡ quên 1 liều và nhớ ra trong vòng <24h, hãy uống ngay; nếu đã quá muộn, báo cho bác sĩ – và tuyệt đối không tự ý uống gấp đôi liều hôm sau.)
• Tự ý dùng thuốc không theo chỉ định bác sĩ: PEP là thuốc kê đơn, cần được bác sĩ đánh giá và hướng dẫn. Việc tự mua thuốc và uống mà không có tư vấn y tế có thể dẫn đến dùng sai loại thuốc, sai liều lượng, hoặc bỏ sót các tương tác thuốc nguy hiểm. Bạn nên luôn lấy PEP thông qua cơ sở y tế uy tín – bác sĩ sẽ chọn phác đồ phù hợp và theo dõi bạn trong quá trình dùng.
• Dùng PEP thay cho phòng ngừa thường xuyên: Một số người lạm dụng PEP như “thuốc phòng thân” mỗi lần quan hệ không an toàn, thay vì áp dụng biện pháp an toàn ngay từ đầu. Nhớ rằng PEP chỉ dành cho tình huống khẩn cấp, không phải giải pháp lâu dài cho người có hành vi nguy cơ lặp đi lặp lại. Nếu bạn thường xuyên có nguy cơ cao, hãy chuyển sang dùng PrEP (dự phòng trước phơi nhiễm) để bảo vệ hiệu quả hơn thay vì phải dùng PEP nhiều lần.
• Tiếp tục hành vi nguy cơ trong khi đang dùng thuốc dự phòng sau phơi nhiễm HIV: PEP chỉ bảo vệ bạn cho lần phơi nhiễm đã xảy ra trước đó. Nếu trong 28 ngày đang điều trị mà bạn tiếp tục quan hệ không an toàn hoặc dùng chung kim tiêm, bạn có thể nhiễm HIV từ những lần phơi nhiễm mới (mà PEP hiện tại không bảo vệ được). Vì vậy, trong thời gian dùng PEP và cho đến khi xác nhận âm tính, hãy tuyệt đối tuân thủ các biện pháp an toàn (dùng bao cao su, không dùng chung kim tiêm) để không tự đặt mình vào nguy cơ thêm lần nữa.
• Không thông báo cho bác sĩ về thuốc đang dùng hoặc bệnh lý nền: Một số người ngại chia sẻ rằng họ đang uống thuốc khác (ví dụ thuốc ngừa thai, thuốc điều trị bệnh khác, thực phẩm chức năng, thảo dược) hoặc có bệnh lý (gan, thận…). Điều này có thể khiến bác sĩ kê PEP không tối ưu hoặc bỏ sót tương tác thuốc. Hậu quả có thể là giảm hiệu quả PEP hoặc tăng tác dụng phụ. Vì vậy, hãy trung thực và cung cấp đầy đủ thông tin sức khỏe cho bác sĩ khi được tư vấn PEP.
• Không theo dõi và báo cáo tác dụng phụ: Đa phần tác dụng phụ PEP là nhẹ và sẽ hết, nhưng thỉnh thoảng có người gặp triệu chứng khó chịu đáng kể (như buồn nôn nhiều, mệt lả, phát ban…). Một số ít trường hợp tác dụng phụ nặng cần đổi thuốc. Sai lầm là chịu đựng trong im lặng hoặc tự ý ngưng thuốc mà không báo bác sĩ. Thay vào đó, bạn nên thông báo ngay nếu có bất kỳ triệu chứng nào bất thường hoặc quá khó chịu – bác sĩ có thể giúp xử lý hoặc đổi thuốc khác an toàn hơn cho bạn.

Tránh được những sai lầm trên chính là chìa khóa để đảm bảo PEP phát huy tối đa hiệu quả và bảo vệ sức khỏe của bạn.

Bài viết này được thực hiện bởi Bác sĩ Đỗ Hữu Đạt. Bác sĩ có nhiều năm kinh nghiệm chuyên sâu trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe sinh sản và tình dục.