PEP: Phao cứu sinh khẩn cấp trong vòng 72h sau phơi nhiễm HIV/AIDS

PEP (điều trị dự phòng sau phơi nhiễm HIV) là biện pháp dùng thuốc ARV khẩn cấp để ngăn ngừa nhiễm HIV sau khi có nguy cơ. Bài viết này sẽ giúp bạn hiểu rõ PEP là gì, khi nào cần dùng PEP, và PEP khác gì so với PrEP (dự phòng trước phơi nhiễm).

PEP là gì?

PEP (Post-Exposure Prophylaxis) là cách gọi tắt của điều trị dự phòng sau phơi nhiễm HIV. Hiểu đơn giản, PEP là việc uống thuốc kháng HIV (thuốc ARV) trong thời gian ngắn (thường 28 ngày) ngay sau khi bạn có một nguy cơ phơi nhiễm với HIV. Mục tiêu của PEP là ngăn chặn virus trước khi nó kịp nhân lên và gây nhiễm trùng lâu dài trong cơ thể.

PEP được coi là “phao cứu sinh” khẩn cấp – chỉ dùng trong những tình huống cấp bách khi bạn vừa gặp nguy cơ cao. Điều quan trọng là phải bắt đầu PEP càng sớm càng tốt sau phơi nhiễm, tốt nhất trong 24 giờ đầu. Thuốc điều trị dự phòng sau phơi nhiễm vẫn có thể có hiệu quả nếu bắt đầu muộn hơn nhưng giới hạn tối đa là 72 giờ (3 ngày) sau khi phơi nhiễm. Sau 72 giờ, virus HIV có thể đã xâm nhập sâu và nhân lên, nên PEP hầu như không còn tác dụng.

Lưu ý rằng PEP không phải là “thuốc tiên” đảm bảo 100% không nhiễm HIV. Hiệu quả của PEP rất cao nếu dùng đúng cách và kịp thời, nhưng vẫn có trường hợp hiếm là điều trị thất bại (thường do bắt đầu quá muộn hoặc không tuân thủ uống đủ thuốc). Chúng ta sẽ tìm hiểu chi tiết về hiệu quả và cơ chế của PEP ở bài viết sau.

Ngoài ra, PEP không thay thế cho các biện pháp phòng ngừa HIV thường xuyên. Đây là giải pháp cuối cùng cho tình huống khẩn cấp, không dành cho việc sử dụng lặp đi lặp lại. Nếu bạn có nguy cơ phơi nhiễm HIV cao một cách thường xuyên (ví dụ quan hệ với bạn tình nhiễm bệnh mà không dùng bao cao su đều đặn), hãy trao đổi với bác sĩ về việc dùng PrEP (dự phòng trước phơi nhiễm) như một chiến lược bảo vệ chủ động lâu dài thay vì dựa vào PEP nhiều lần.

PEP khác gì PrEP?

Nhiều người dễ nhầm lẫn giữa PEP và PrEP do tên gọi khá giống nhau, nhưng đây là hai biện pháp hoàn toàn khác nhau:

• PrEP (Pre-Exposure Prophylaxis) – dự phòng trước phơi nhiễm: Là thuốc phòng ngừa HIV trước khi có nguy cơ. Người có nguy cơ cao (như có bạn tình nhiễm HIV, quan hệ tình dục đồng giới nam, người tiêm chích ma túy…) có thể uống thuốc PrEP hàng ngày hoặc theo lịch trình để ngăn ngừa lây nhiễm HIV. PrEP là chiến lược dài hạn để giảm nguy cơ, hiệu quả phòng HIV qua quan hệ tình dục lên đến ~99% nếu uống đều đặn.
• PEP (Post-Exposure Prophylaxis) – dự phòng sau phơi nhiễm: Là dùng thuốc ARV sau khi đã xảy ra nguy cơ (ví dụ sau khi quan hệ không an toàn hoặc tai nạn nghề nghiệp). PEP chỉ dùng một đợt ngắn 28 ngày ngay sau sự cố, chứ không phải dùng liên tục lâu dài.

Điểm khác biệt chính là thời điểm và mục đích sử dụng: PrEP chủ động phòng ngừa trước mọi nguy cơ có thể xảy ra, còn PEP phản ứng sau khi sự việc đã xảy ra. Nếu ví PrEP như mặc áo phao trước khi xuống nước (để phòng ngừa), thì PEP giống như mặc áo phao sau khi bạn rơi xuống nước – một biện pháp cứu hộ khẩn cấp.

Một khác biệt nữa: PEP không được khuyến cáo sử dụng thường xuyên. Nếu một người lặp đi lặp lại tình huống phơi nhiễm (ví dụ nhiều lần quan hệ không an toàn), việc dùng PEP liên tục không phải giải pháp tối ưu (vừa kém hiệu quả, vừa dễ tác dụng phụ). Thay vào đó, họ nên chuyển sang dùng PrEP để bảo vệ thường xuyên. Ngược lại, người đang sử dụng PrEP đúng cách thì thường không cần PEP nếu chẳng may xảy ra một tình huống nguy cơ trong thời gian họ đang dùng PrEP.

Khi nào cần dùng PEP để dự phòng phơi nhiễm HIV/AIDS?

PEP được khuyến nghị cho bất kỳ ai âm tính với HIV (hoặc chưa rõ tình trạng) nếu vừa trải qua một tình huống phơi nhiễm nguy cơ cao trong vòng 72 giờ. Việc đánh giá chính xác mức độ rủi ro nên do nhân viên y tế thực hiện, nhưng bạn có thể tham khảo những tình huống phổ biến sau để biết khi nào mình nên lập tức tìm đến cơ sở y tế để xin tư vấn:

(Nguồn: Hướng dẫn điều trị và chăm sóc HIV/AIDS của Bộ Y tế)

• Quan hệ tình dục không an toàn: Quan hệ qua đường âm đạo hoặc hậu môn mà không dùng bao cao su hoặc bao cao su bị rách, tuột. Đặc biệt nếu bạn tình nhiễm HIV hoặc không rõ tình trạng. (Quan hệ bằng miệng thường ít rủi ro hơn nhiều, nhưng nếu có xuất tinh vào miệng và miệng bạn đang có vết loét hở hoặc chảy máu nướu, vẫn có khả năng lây nhiễm và nên cân nhắc PEP).
• Dùng chung kim tiêm hoặc dụng cụ tiêm chích: Nếu bạn dùng chung kim tiêm, ống tiêm khi chích ma túy hoặc bị kim tiêm dính máu người khác đâm phải. Đây là trường hợp nguy cơ rất cao.
• Bị tấn công tình dục: Nếu bạn là nạn nhân của hiếp dâm, cưỡng bức. Trong tình huống này, cần đến bệnh viện ngay để được chăm sóc toàn diện (phòng ngừa HIV, các bệnh lây qua đường tình dục khác, cũng như hỗ trợ tâm lý).
• Tai nạn nghề nghiệp với nhân viên y tế: Ví dụ bác sĩ, y tá bị kim đâm hoặc máu/dịch cơ thể của bệnh nhân bắn vào vết thương, niêm mạc mắt, mũi, miệng trong khi làm việc. Trường hợp này cũng cần đánh giá để dùng sớm đưa ra phương pháp điều trị.
• Ngược lại, những tình huống nguy cơ rất thấp hoặc không có nguy cơ thì không cần PEP. Chẳng hạn, tiếp xúc với nước bọt, mồ hôi, nước mắt của người mắc”Hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải” không gây lây truyền (trừ khi có máu và bạn có vết thương hở). Nếu quan hệ tình dục có dùng bao cao su đúng cách và bao không rách, bạn cũng an toàn trước nguy cơ mắc bệnh. Ngoài ra, như đã nói ở trên, nếu nguồn phơi nhiễm được xác định là người nhiễm HIV nhưng đang điều trị ARV và có tải lượng virus không phát hiện (K=K), thì họ không lây nhiễm bệnh – trường hợp này cũng không cần PEP.

Vậy uống PEP có hiệu quả không?

PEP có hiệu quả trong việc ngăn ngừa “căn bệnh thế kỷ” khi dùng đúng cách, nhưng không đạt hiệu quả 100%. Hiệu quả chính xác của PEP rất khó đo lường, nhưng nghiên cứu quan sát cho thấy PEP có thể giảm nguy cơ nhiễm mắc “Hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải” hơn 80%.

Xem thêm tại: PEP hoạt động như thế nào và hiệu quả đến đâu?

Những lưu ý đối với kế hoạch theo dõi điều trị

• Theo dõi tác dụng phục của ARV: Không ngừng điều trị khi có tác dụng phụ nhẹ và thoáng qua. Nếu có tác dụng phụ nặng, chuyển đến cơ sở y tế ngay.
• Đón nhận lời khuyên và tư vấn từ bác sĩ để ổn định tâm lý.
• Xét nghiệm lại HIV sau 01 tháng và 03 tháng kể từ khi phơi nhiễm.
• Tuân thủ lời dặn của bác sĩ về việc không hiến máu, quan hệ tình dục, tiêm chích an toàn, không cho con bú cho đến khi loại trừ được tình trạng nhiễm HIV.
• Tham vấn ý kiến của bác sĩ về việc chuyển sang chỉnh định PrEP cho các trường hợp có các yếu tố nguy cơ tái diễn, sau khi kết thúc điều trì PEP và xét nghiệm HIV âm tính.

Tóm lại: Hãy cân nhắc PEP bất cứ khi nào bạn lo ngại rằng mình vừa gặp một nguy cơ lây nhiễm HIV thực sự. Trong tình huống đó, đừng chần chừ – hãy đến ngay cơ sở y tế để được tư vấn. Bác sĩ sẽ đánh giá xem bạn có cần PEP hay không dựa trên mức độ rủi ro. Nếu cần, họ sẽ hướng dẫn làm xét nghiệm HIV nhanh (để chắc chắn bạn chưa nhiễm sẵn từ trước) và kê đơn thuốc PEP cho bạn.

Bài viết này được thực hiện bởi Bác sĩ Đỗ Hữu Đạt. Bác sĩ có nhiều năm kinh nghiệm chuyên sâu trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe sinh sản và tình dục.