HIV/AIDS: Hiểu đúng để phòng ngừa hiệu quả

HIV/AIDS là gì?

HIV (viết tắt của Human Immunodeficiency Virus – vi-rút gây suy giảm miễn dịch ở người) là một loại vi-rút tấn công hệ miễn dịch. Cụ thể, HIV nhắm vào các tế bào bạch cầu CD4 – “đội quân” chủ lực bảo vệ cơ thể khỏi bệnh tật. Khi HIV phá hủy nhiều tế bào CD4, hệ miễn dịch suy yếu nghiêm trọng, khiến người nhiễm dễ mắc các bệnh nhiễm trùng cơ hội hoặc ung thư.

AIDS (viết tắt của Acquired Immunodeficiency Syndrome – hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải) là giai đoạn tiến triển cuối cùng của nhiễm HIV. Người nhiễm HIV được chẩn đoán chuyển sang giai đoạn AIDS khi lượng tế bào CD4+ trong máu giảm xuống dưới 200 tế bào/mm³ (ở người khỏe mạnh, con số này khoảng 500–1.600 tế bào/mm³), hoặc khi xuất hiện các bệnh nhiễm trùng cơ hội nghiêm trọng. Nếu không điều trị, AIDS có thể dẫn đến tử vong sau khoảng 2–3 năm.

Tin đáng mừng: Ngày nay, nhờ tiến bộ y học và thuốc kháng vi-rút (ARV), người nhiễm HIV có thể được điều trị hiệu quả. Thuốc ARV giúp kiểm soát lượng vi-rút trong cơ thể, ngăn không cho HIV nhân lên, nhờ đó người nhiễm HIV có thể sống khỏe mạnh gần như bình thường. Đặc biệt, nếu điều trị tốt đến mức tải lượng vi-rút trong máu xuống dưới ngưỡng phát hiện (undetectable viral load), người nhiễm không lây truyền HIV qua quan hệ tình dục. Thông điệp quan trọng “Không phát hiện = Không lây truyền” (K = K) đã thay đổi cách nhìn về HIV: từ một “án tử” đáng sợ thành một bệnh mạn tính có thể kiểm soát được. Hiểu biết này mang lại hy vọng cho người nhiễm và giảm kỳ thị trong xã hội.

HIV lây truyền như thế nào?

Các con đường lây truyền chính của HIV bao gồm:

• Quan hệ tình dục không an toàn: Đường lây phổ biến nhất, đặc biệt qua quan hệ âm đạo hoặc hậu môn mà không dùng bao cao su hoặc bao cao su bị rách, tuột. Nguy cơ tăng lên nếu bạn tình nhiễm HIV hoặc không rõ tình trạng. (Quan hệ bằng miệng thường ít rủi ro hơn nhiều, nhưng nếu có xuất tinh vào miệng và miệng bạn đang có vết loét hở hoặc chảy máu nướu, vẫn có khả năng lây nhiễm và nên cân nhắc PEP).
• Dùng chung kim tiêm hoặc dụng cụ tiêm chích: Dùng chung bơm kim tiêm với người nhiễm HIV (ví dụ khi tiêm chích ma túy) có nguy cơ lây nhiễm rất cao do tiếp xúc trực tiếp với máu chứa vi-rút.
• Từ mẹ truyền sang con: Phụ nữ nhiễm HIV có thể truyền sang con trong thời kỳ mang thai, khi sinh hoặc khi cho con bú.

HIV không lây truyền qua đâu? Nhiều người lo lắng không cần thiết về những tiếp xúc thông thường. Thực tế, HIV không lây qua các tiếp xúc như:

• Bắt tay, ôm, ngồi chung, dùng chung nhà vệ sinh hoặc dụng cụ sinh hoạt (bát đũa, khăn tắm).
• Môi trường bên ngoài như không khí, nước, thức ăn, hoặc qua muỗi đốt hay côn trùng cắn.
• Nước bọt, mồ hôi, nước mắt, nước tiểu (miễn là không có máu).
• Ngoài ra, một số tình huống lây truyền rất hiếm có thể xảy ra nhưng khả năng thấp:
• Quan hệ tình dục bằng miệng (oral sex): Nguy cơ lây HIV qua đường miệng là rất thấp. Nguy cơ chỉ tăng nếu có xuất tinh vào miệng kèm theo vết thương hở ở miệng hoặc bộ phận sinh dục, hay đang có bệnh lây truyền tình dục khác.
• Hôn sâu: Hôn môi thông thường không lây HIV. Chỉ trong trường hợp cực hiếm khi cả hai người đều có vết thương chảy máu ở miệng thì mới có rủi ro.
• Vết cắn: Nguy cơ lây qua cắn là rất hiếm và chỉ khi vết cắn gây chảy máu nghiêm trọng, cho phép máu người nhiễm tiếp xúc trực tiếp vào vết thương sâu.
• Xăm mình, xỏ khuyên bằng dụng cụ không vô trùng: Bản thân xăm hay xỏ khuyên không làm lây HIV nếu dụng cụ được khử trùng đúng cách. Tuy nhiên, nếu kim hoặc mực xăm có dính máu từ người nhiễm HIV mà không được tiệt trùng, vẫn có thể lây nhiễm (dù thực tế các ca lây qua đường này cực kỳ hiếm).

Việc hiểu đúng cách HIV lây và không lây vô cùng quan trọng. Thông tin chính xác giúp mọi người phòng ngừa hiệu quả và tránh kỳ thị người nhiễm. Khi biết rõ các nguy cơ, chúng ta sẽ bình tĩnh hơn, tự đánh giá tình huống chính xác và lựa chọn hành động phù hợp (như sử dụng bao cao su, không dùng chung kim tiêm, v.v.).

Thực trạng HIV/AIDS trên thế giới và Việt Nam

Trên thế giới: HIV/AIDS vẫn là một vấn đề sức khỏe lớn. Tính đến năm 2023, khoảng 40 triệu người đang sống chung với HIV trên toàn cầu. Mỗi năm vẫn có hơn một triệu ca nhiễm HIV mới, nhưng con số này đang giảm dần nhờ các chương trình phòng ngừa. Số người tử vong do AIDS hiện khoảng 630.000 mỗi năm trên toàn cầu (đã giảm đáng kể so với trước). Đặc biệt, ngày càng nhiều người nhiễm HIV được tiếp cận thuốc điều trị ARV (hơn 3/4 số người nhiễm toàn cầu đang điều trị), giúp họ sống khỏe mạnh và giảm nguy cơ lây truyền.

Tại Việt Nam: Dịch HIV hiện được kiểm soát ở mức thấp trong cộng đồng chung (chưa đến 0,3% dân số trưởng thành nhiễm HIV). Tuy nhiên, HIV tập trung ở một số nhóm có hành vi nguy cơ cao. Ví dụ, trong nhóm nam quan hệ tình dục đồng giới (MSM), tỷ lệ nhiễm HIV ước tính khoảng 10–15%; ở người tiêm chích ma túy và phụ nữ bán dâm, tỷ lệ nhiễm cũng cao hơn mức trung bình. Tính đến năm 2023, Việt Nam có khoảng 240.000 người đang sống với HIV. Các thành phố lớn như TP. Hồ Chí Minh là nơi có số người nhiễm cao nhất cả nước. Mặt tích cực là đa số người bệnh đã được điều trị ARV hiệu quả (hầu hết đều kiểm soát được vi-rút ở mức không phát hiện). Ngoài ra, hàng chục nghìn người có nguy cơ cao tại Việt Nam đã chủ động sử dụng PrEP (thuốc dự phòng trước phơi nhiễm) để phòng tránh HIV

Những con số trên cho thấy chúng ta đã đạt nhiều tiến bộ trong cuộc chiến chống HIV/AIDS, nhưng dịch bệnh này chưa kết thúc. Vẫn còn những người chưa biết mình nhiễm, vẫn có ca nhiễm mới mỗi ngày. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của các biện pháp phòng ngừa như PEP (điều trị dự phòng sau phơi nhiễm) bên cạnh các biện pháp khác.

Tại sao phòng chóng HIV lại quan trọng?

HIV/AIDS nếu không kiểm soát vẫn rất nguy hiểm, có thể dẫn đến tử vong và gây gánh nặng cho hệ thống y tế. Do đó, phòng chống HIV vừa bảo vệ bạn, vừa bảo vệ cộng đồng, giảm thiểu những ảnh hưởng nặng nề của dịch bệnh.

Mặt khác, như đã đề cập, người nhiễm HIV ngày nay có thể sống khỏe mạnh nhờ điều trị ARV. Điều này có nghĩa là nếu chúng ta tăng cường xét nghiệm phát hiện sớm, kết nối người nhiễm vào điều trị kịp thời, thì HIV không còn là “án tử”. Thêm vào đó, khi người nhiễm được điều trị tốt (K=K), họ không lây truyền virus cho người khác. Bởi vậy, việc xóa bỏ kỳ thị và tạo điều kiện cho người nhiễm tiếp cận dịch vụ y tế là một phần quan trọng của phòng chống HIV.

Hiện nay đã có nhiều công cụ hiệu quả để phòng ngừa HIV: sử dụng bao cao su đúng cách, không dùng chung kim tiêm, điều trị ARV sớm cho người nhiễm, PrEP (dự phòng trước phơi nhiễm cho người có nguy cơ cao), và PEP (dự phòng sau phơi nhiễm trong tình huống khẩn cấp). Việc hiểu biết và sử dụng đúng các biện pháp này là chìa khóa để hướng tới mục tiêu chấm dứt đại dịch AIDS vào năm 2030 mà Liên Hợp Quốc đề ra.

Thao khảo các bài viết liên quan tại:

• Doxy PEP: Lá Chắn Kép Bảo Vệ Sức Khỏe Tình Dục Cho Nhóm Nguy Cơ Cao
• PrEP và PEP
• PEP: Phao cứu sinh khẩn cấp trong vòng 72h sau phơi nhiễm HIV/AIDS
• Tự xét nghiệm HIV tại nhà trước khi dùng PEP: Có nên không?
• Làm gì khi nghi ngờ phơi nhiễm HIV? 5 bước cần làm với PEP

Bài viết này được thực hiện bởi Bác sĩ Đỗ Hữu Đạt. Bác sĩ có nhiều năm kinh nghiệm chuyên sâu trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe sinh sản và tình dục.